Niedawno zapadły kolejne wyroki NSA dotyczące diet pudełkowych. Wynika z nich, że takie cateringi powinny być opodatkowane stawką 8% VAT (pisała o tym Olga Panek w artykule „Sprzedaż diety pudełkowej na 8% VAT – kolejny wyrok NSA”). Dla tej branży oznacza to, że po latach sporów zaczyna się kształtować względnie przewidywalna linia orzecznicza. I choć rozstrzygnięcie nie jest korzystne dla przedsiębiorców, wartością samą w sobie jest większa przewidywalność. 

Problem polega jednak na tym, że poza dietami pudełkowymi świat VAT od żywności gotowej nadal przypomina podatkowy labirynt. A dla wielu firm codzienna sprzedaż kanapek, pizzy, hot dogów czy innych produktów przeznaczonych do bezpośredniego spożycia jest głównym przedmiotem działalności i źródłem nieustających wątpliwości. 

Cała Polska wie, ile wynosi VAT na krewetki. Ale co z resztą produktów?

Temat stał się medialny za sprawą tzw. „afery krewetkowej”. Głośno było o pizzerii, która zastosowała 8% VAT do pizzy z krewetkami, choć właściwa jest stawka 23%. Sprawa zakończyła się mandatem, a później ogólnopolską dyskusją o absurdach systemu VAT. 

Historia była chwytliwa medialnie, ale w praktyce nie chodzi o same krewetki. Problemem jest brak jasnych zasad opodatkowania i skomplikowane przepisy, których stosowanie bywa trudne. Problemy pojawiają się przy codziennych produktach sprzedawanych przez piekarnie, kawiarnie, sklepy spożywcze czy stacje benzynowe. Podmioty te każdego dnia muszą odpowiedzieć na pytanie, które od lat pozostaje zadziwiająco nieintuicyjne: czy sprzedają towar, czy świadczą usługę gastronomiczną? 

Zasada z pozoru jest prosta – 5% VAT dla dostawy towarów i 8% VAT dla usług związanych z wyżywieniem. Problem polega na tym, że ustalenie granicy między jednym a drugim wcale nie jest proste. 

Ta sama kanapka, różny VAT

O klasyfikacji może decydować sposób przygotowania produktu, miejsce sprzedaży, sposób podania, a czasami nawet to, czy klient ma możliwość usiąść przy stoliku. Dobrym przykładem są kanapki. Jeżeli gotowa, zapakowana kanapka leży w sklepowej lodówce i klient sam bierze ją do koszyka, zazwyczaj nikt nie ma większych wątpliwości, że mamy do czynienia ze sprzedażą towaru i podatkiem 5%. 

Problemy zaczynają się wtedy, gdy bardzo podobna kanapka sprzedawana jest w piekarni albo punkcie gastronomicznym. Przez lata organy podatkowe stały na stanowisku, że taka sprzedaż powinna być opodatkowana stawką 8% VAT. Uznawały, że nie jest to „czysty” towar, lecz usługa związana z wyżywieniem. Nie miało większego znaczenia, że klient kupował wcześniej przygotowany produkt na wynos – wystarczało, że kanapka została przygotowana w lokalu, wydawana przez sprzedawcę i nadawała się do bezpośredniego spożycia. 

W ostatnich latach podejście zaczęło się jednak zmieniać, a pod wpływem orzecznictwa sądowego także organy podatkowe częściej uznają, że właściwa jest stawka 5% VAT. Nie oznacza to jednak, że problem zniknął. Nadal trudno jednoznacznie stwierdzić, jaką stawkę należy zastosować, gdy klient otrzymuje tę samą kanapkę do spożycia na miejscu. W praktyce rozważa się nawet, czy znaczenie ma sposób podania – porcelanowy talerz, papierowa tacka czy zwykła torebka. 

W efekcie zdarzają się sytuacje, w których klient kupuje dokładnie ten sam produkt za tę samą cenę, ale przedsiębiorca stosuje inną stawkę VAT w zależności od tego, czy klient bierze kanapkę na wynos, czy spożywa ją na miejscu. 

Podgrzać czy nie podgrzać?

Podobne problemy dotyczą pizzy, zapiekanek, hot dogów i wielu innych produktów przeznaczonych do natychmiastowego spożycia. Znaczenie może mieć także to, czy produkt został przed sprzedażą podgrzany, czy podany od razu ciepły, prosto z podgrzewanej lady. Istotne jest również to, czy klient miał jakąkolwiek możliwość ingerencji w skład towaru – sytuację może zmieniać dodanie sosu czy plasterka sera. 

To tylko niektóre z okoliczności, na które zwracają uwagę organy podatkowe i które podatnicy muszą brać pod uwagę przy ustalaniu właściwej stawki VAT. Przez lata uporządkować sytuację próbowały zarówno organy podatkowe, jak i sądy administracyjne oraz Trybunał Sprawiedliwości UE. Problem polega jednak na tym, że wypracowane kryteria nadal nie dają prostych odpowiedzi. Nadal kazuistycznie analizuje się m.in. zakres czynności wykonywanych przez sprzedawcę, sposób podania produktu czy możliwość jego spożycia na miejscu, a ocena tych elementów często pozostawia szerokie pole do interpretacji. 

I jeszcze jeden paradoks: z kanapką (lub pizzą) z krewetkami byłoby prościej – tutaj zawsze właściwa będzie stawka 23% VAT. 

Ryzyko, ale także szansa

Wątpliwości jest mnóstwo, a jasnych zasad wciąż brakuje. Praktyka pokazuje jednak, że stanowiska organów podatkowych się zmieniają, a sądy administracyjne niejednokrotnie podchodzą do tych zagadnień bardziej liberalnie. W części przypadków przedsiębiorcy stosują dziś 8% VAT, choć po szczegółowej analizie może się okazać, że istnieją argumenty przemawiające za stawką 5%. 

W niektórych przypadkach warto też wystąpić o wiążącą informację stawkową, która może pozwolić przyjąć bezpieczne zasady opodatkowania. Dlatego warto okresowo weryfikować przyjęte klasyfikacje i stosowane stawki. Może to ograniczyć ryzyko zakwestionowania rozliczeń przez organy skarbowe, a niekiedy przynieść realne oszczędności lub pozwolić odzyskać wcześniej zapłacony VAT. 

Jeśli bowiem dotychczas stosowano wyższą stawkę niż ta, którą obecnie uznaje się za właściwą, można wystąpić z wnioskiem o stwierdzenie nadpłaty. Kwestia takich zwrotów przy sprzedaży na rzecz konsumentów długi czas budziła wątpliwości, jednak w kontekście pozytywnych rozstrzygnięć z ostatnich lat staje się możliwa. Czasem więc jeden prosty przegląd stawkowy wystarczy, by dotychczasowe wątpliwości przekuć w wymierne korzyści dla przedsiębiorstwa.